หมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท ปวดร้าวลงขา ชาขา ต้องผ่าตัดไหม?

หมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท คือภาวะที่หมอนรองกระดูกสันหลังส่วนเอวเคลื่อนหรือปลิ้นออกมากดทับรากประสาท ทำให้ปวดหลังร้าวลงขา ชา และอ่อนแรง ข่าวดีคือผู้ป่วยราว 80-90% ดีขึ้นได้ด้วยการรักษาที่ไม่ต้องผ่าตัด แต่หากมีอาการกลั้นปัสสาวะไม่ได้ ชาบริเวณขาหนีบ หรือขาอ่อนแรงลงเร็ว ๆ ต้องพบแพทย์ทันที เพราะเป็นสัญญาณที่อาจต้องผ่าตัดฉุกเฉิน

อาการปวดหลังเป็นเรื่องที่คนวัยทำงานแทบทุกคนเคยเจอ นวดหรือพักสักหน่อยก็มักทุเลาลงเอง แต่ถ้าวันหนึ่งอาการเปลี่ยนไปเป็น ปวดร้าวจากก้นลงมาถึงขา เหมือนมีกระแสไฟฟ้าไหลตามหลังขา แถมยังชาปลายเท้าร่วมด้วย นั่นมักไม่ใช่การปวดกล้ามเนื้อธรรมดาแล้ว และอาจเป็นสัญญาณของ หมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท ซึ่งเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของอาการปวดร้าวลงขา (Sciatica) ในกลุ่มคนวัยทำงาน

หมอนรองกระดูกทับเส้นประสาทคืออะไร

ลองนึกภาพหมอนรองกระดูก (Intervertebral Disc) เป็นตัวกันกระแทกที่คั่นอยู่ระหว่างกระดูกสันหลังแต่ละข้อ โครงสร้างของมันคล้ายยางรถยนต์ ชั้นนอกเป็นวงแหวนเนื้อเยื่อเหนียวแข็งแรงเรียกว่า Annulus Fibrosus ห่อหุ้มแกนกลางที่นุ่มคล้ายเจลชื่อ Nucleus Pulposus ทั้งสองส่วนทำงานร่วมกันเพื่อรับน้ำหนักและช่วยให้กระดูกสันหลังขยับตัวได้คล่อง

ปัญหาเริ่มเกิดเมื่อวงแหวนชั้นนอกเสื่อมสภาพหรือฉีกขาดจากการใช้งานหนัก แกนกลางที่นุ่มอยู่ข้างในจึงเคลื่อนปลิ้นออกมากดทับรากประสาทที่วิ่งผ่านช่องกระดูกสันหลังบริเวณนั้น ผลก็คืออาการปวดร้าวลงขาไปตามแนวเส้นประสาทที่ถูกกด ตำแหน่งที่เจอบ่อยที่สุดคือเอวช่วงล่างระดับ L4-L5 และ L5-S1 เพราะเป็นจุดที่รับน้ำหนักตัวมากที่สุด

อีกเรื่องที่คนไข้มักสับสนคือคำว่า หมอนรองกระดูกเสื่อม หมอนรองกระดูกปลิ้น และหมอนรองกระดูกฉีกขาด ทั้งสามคำนี้เป็นคนละภาวะกัน และความรุนแรงก็ต่างกันด้วย

อาการหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท สังเกตได้จากไหน

โดยทั่วไปอาการจะเริ่มจากปวดหลังส่วนเอวก่อน แล้วค่อย ๆ ร้าวลงมาข้างเดียวตามแนวก้น หลังขา น่อง ไปจนถึงปลายเท้า จุดที่ทำให้แยกออกจากการปวดกล้ามเนื้อทั่วไปได้คือ

• ปวดร้าวลงขาข้างเดียว ตามแนวเส้นประสาท Sciatic บางคนรู้สึกเหมือนถูกไฟฟ้าดีดหรือมีกระแสวิ่งจากหลังลงน่อง
• ชาหรือแสบร้อนบริเวณขา น่อง ปลายเท้า บางรายชาเฉพาะนิ้วหัวแม่เท้าหรือด้านนอกเท้า
• ขาอ่อนแรง เดินลงข้างเดียวบ่อย ๆ หรือยกปลายเท้าไม่ขึ้น
• ปวดมากขึ้นเวลานั่งนาน ไอ จาม หรือเบ่ง เพราะแรงกดดันในช่องท้องดันหมอนรองกระดูกกดทับเส้นประสาทเพิ่ม
• ยืนพักหลังหรือเดินแล้วคลาย ตรงข้ามกับอาการปวดจากกระดูกสันหลังตีบแคบที่มักปวดมากเวลาเดินไกล

มีวิธีเช็กเบื้องต้นง่าย ๆ ที่แพทย์ใช้กันจริงในห้องตรวจ เรียกว่า ท่ายกขาตรง (Straight Leg Raise) ให้นอนหงายราบกับพื้น แล้วค่อย ๆ ยกขาข้างหนึ่งขึ้นโดยเหยียดเข่าตรงไม่งอ ถ้ายกยังไม่ถึงมุม 60 องศาแล้วรู้สึกปวดร้าวจากหลังลงมาถึงขา นั่นอาจเป็นสัญญาณว่ารากประสาทกำลังถูกกดทับ ควรไปพบแพทย์เพื่อตรวจยืนยันด้วย MRI ต่อ

ใครเสี่ยงเป็นหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท

โรคนี้พบมากในช่วงอายุ 30-50 ปี ซึ่งเป็นวัยที่ใช้หลังหนักทั้งจากงานและกิจวัตรประจำวัน ปัจจัยเสี่ยงที่เจอบ่อยได้แก่

• นั่งนานต่อเนื่องหลายชั่วโมง โดยเฉพาะงอหลังหน้าจอ ท่านั่งเป็นท่าที่กดทับหมอนรองกระดูกส่วนเอวมากที่สุด
• ยกของหนักผิดท่า การก้มหลังยกของแทนที่ ย่อเข่าทำให้แรงกดที่หมอนรองกระดูกเพิ่มขึ้นหลายเท่า
• น้ำหนักตัวเกินมาตรฐาน ยิ่งน้ำหนักมาก หมอนรองกระดูกส่วนเอวยิ่งทำงานหนัก
• สูบบุหรี่ ทำให้เลือดลำเลียงอาหารไปเลี้ยงหมอนรองกระดูกลดลง เสื่อมเร็วกว่าคนปกติ
• อาชีพที่ต้องขับรถ สั่น หรือหมุนตัวบ่อย เช่น คนขับรถส่งของ ที่ต้องรับแรงสั่นสะเทือนเข้าหลังตลอดเวลา

รักษาไม่ผ่าตัดก่อน เริ่มจากอะไรได้บ้าง

คำถามแรกที่คนไข้เกือบทุกคนถามคือ ต้องผ่าตัดไหม คำตอบคือส่วนใหญ่ยังไม่ต้อง เพราะราว 80-90% อาการจะดีขึ้นเองภายใน 6-12 สัปดาห์ ส่วนที่ปลิ้นออกมากดเส้นประสาทมักหดเล็กลง และการอักเสบรอบรากประสาทก็ค่อย ๆ ยุบตัวไปตามธรรมชาติ แนวทางรักษาในระยะแรกจึงเน้นที่

• ยาลดอาการปวดและอักเสบ ตามแพทย์สั่ง เช่น ยากลุ่ม NSAIDs หรือยาคลายกล้ามเนื้อในบางราย
• กายภาพบำบัด ฝึกท่าบริหารที่เหมาะกับระดับที่หมอนรองกระดูกกดทับ โดยไม่ไปกระตุ้นอาการปวดร้าว
• ปรับพฤติกรรม หลีกเลี่ยงการนั่งนาน ก้มหลัง และการยกของหนักในช่วงที่อาการกำเริบ
• การฉีดยาบริเวณรากประสาท ในรายที่ปวดมากและยาไม่พอ แพทย์อาจใช้การฉีดสเตียรอยด์เข้าบริเวณ Epidural เพื่อลดการอักเสบรอบเส้นประสาท

สิ่งที่ไม่แนะนำคือการนอนแน่นิ่งบนเตียงติดกันหลายวัน เพราะงานวิจัยปัจจุบันชี้ว่าการขยับเคลื่อนไหวอย่างพอเหมาะและกลับไปใช้ชีวิตปกติให้เร็ว ช่วยให้หายเร็วกว่าการนอนพักเต็มที่

หมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท ต้องผ่าตัดเมื่อไหร่

ถึงแม้คนไข้ส่วนใหญ่จะดีขึ้นได้เองโดยไม่ต้องผ่าตัด แต่ก็มีอยู่ 3 กลุ่มที่แพทย์จะหยิบเรื่องการผ่าตัดขึ้นมาคุยด้วย

1. อาการไม่ดีขึ้นหลังรักษาไม่ผ่าตัด 6-12 สัปดาห์ ปวดร้าวลงขาจนทำงานและนอนไม่ได้ คุณภาพชีวิตต่ำลงชัดเจน
2. ขาอ่อนแรงมากขึ้นเรื่อย ๆ เช่น ยกปลายเท้าไม่ขึ้น เดินกะเผลกมากขึ้นทุกสัปดาห์ สะท้อนว่าเส้นประสาทกำลังถูกบีบอย่างหนัก
3. อาการฉุกเฉินที่ต้องผ่าตัดโดยด่วน ได้แก่ กลั้นปัสสาวะหรืออุจจาระไม่ได้ ชาแปล็กบริเวณขาหนีบและอวัยวะเพศ หรือขาอ่อนแรงกระทันหันทั้งสองข้าง ซึ่งเป็นภาวะ Cauda Equina Syndrome ที่หากรักษาช้าอาจสูญเสียการควบคุมปัสสาวะถาวร

ขอย้ำเรื่องกลุ่มที่ 3 เป็นพิเศษว่าห้ามรอดูอาการเด็ดขาด ให้มาโรงพยาบาลทันที

ผ่าตัดยุคใหม่ แผลเล็ก ฟื้นไวกว่าที่คิด

หลายคนยังติดภาพจำเดิม ๆ ว่าผ่าตัดหลังต้องมีแผลยาวเป็นฟุตและนอนโรงพยาบาลหลายสัปดาห์ ความจริงคือเรื่องนี้เปลี่ยนไปนานแล้ว ทุกวันนี้การผ่าตัดหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาทส่วนใหญ่ใช้เทคนิคแผลเล็ก เช่น

• Microdiscectomy ผ่าตัดผ่านกล้องจุลทรรศน์ แผลยาวเพียง 2-3 เซนติเมตร ตัดเอาเฉพาะส่วนหมอนรองกระดูกที่กดทับเส้นประสาทออก เป็นมาตรฐานสากลที่ให้ผลดีที่สุดในรายที่มีข้อบ่งชี้
• Endoscopic Discectomy ผ่านกล้องส่องแบบแผลเล็กมากประมาณ 8 มิลลิเมตร เนื้อเยื่อบาดเจ็บน้อย ฟื้นเร็ว
• Nucleoplasty ใช้เข็มเล็กเข้าไปลดปริมาตรแกนกลางหมอนรองกระดูกด้วยคลื่นความถี่วิทยุ เหมาะกับรายที่หมอนรองกระดูกปลิ้นยังไม่มาก

ในทางปฏิบัติ ผู้ป่วยส่วนใหญ่ลุกเดินได้ในวันเดียวกันหรือวันถัดไป และกลับไปทำงานที่ไม่ใช้แรงมากได้ภายใน 2-4 สัปดาห์ ทั้งนี้การเลือกเทคนิคขึ้นอยู่กับตำแหน่งและลักษณะของหมอนรองกระดูกที่กดทับ จึงต้องให้แพทย์วางแผนร่วมกับผู้ป่วยเป็นราย ๆ ไป

ป้องกันหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาทกลับมาเป็นซ้ำ

ต้องเข้าใจก่อนว่าไม่ว่ารักษาด้วยวิธีไหน หมอนรองกระดูกที่เสื่อมไปแล้วจะไม่กลับมาเป็นของใหม่ ดังนั้นสิ่งที่ทำได้ดีที่สุดคือลดแรงกดทับในชีวิตประจำวัน และสร้างกล้ามเนื้อลำตัวให้แข็งแรงพอมาช่วยแบ่งงาน

• ยกของให้ถูกท่า ย่อเข่าให้ใกล้ของ ยกขึ้นด้วยแรงขา ไม่ก้มหลังยก
• นั่งให้ถูกลักษณะ เลือกเก้าอี้รองรับช่วงเอว เท้าแตะพื้น และลุกเปลี่ยนท่าทุก 30-45 นาที
• บริหารกล้ามเนื้อแกนกลางลำตัว (Core) สม่ำเสมอ เช่น ท่า Plank ท่า Bird Dog เพราะกล้ามเนื้อแข็งแรงช่วยแบ่งเบาภาระของหมอนรองกระดูก
• ควบคุมน้ำหนักตัว ให้อยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน ลดแรงกดทับหลังส่วนเอวโดยตรง
• เลิกสูบบุหรี่ เพื่อให้เลือดไปเลี้ยงหมอนรองกระดูกได้ดีเท่ากับคนปกติ

สรุป

• หมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท คือหมอนรองกระดูกส่วนเอวปลิ้นกดทับรากประสาท อาการเด่นคือปวดหลังร้าวลงขาข้างเดียว ชา และอ่อนแรง
• ผู้ป่วย 80-90% ดีขึ้นได้ด้วยการรักษาที่ไม่ต้องผ่าตัด ภายใน 6-12 สัปดาห์
• สัญญาณอันตรายที่ต้องรีบพบแพทย์ คือ กลั้นปัสสาวะไม่ได้ ชาบริเวณขาหนีบ และขาอ่อนแรงลงเร็ว
• เมื่อจำเป็นต้องผ่าตัด เทคนิคแผลเล็กอย่าง Microdiscectomy ให้ผลดี ฟื้นเร็ว กลับทำงานได้ใน 2-4 สัปดาห์
• ป้องกันการกลับมาเป็นซ้ำด้วยการยกของถูกท่า นั่งถูกลักษณะ และบริหารกล้ามเนื้อลำตัวสม่ำเสมอ

หากอาการปวดหลังร้าวลงขา ชา หรืออ่อนแรง เริ่มรบกวนการทำงานและการนอนต่อเนื่องเกิน 2 สัปดาห์ หรือมีอาการฉุกเฉินอย่างที่กล่าวไว้ข้างต้น ไม่ควรปล่อยไว้จนทรุดลง เพราะยิ่งวินิจฉัยได้เร็ว การรักษาก็ยิ่งง่ายและฟื้นตัวไวขึ้น

นายแพทย์ พรเอนก ตาดทอง

ศัลยศาสตร์กระดูกสันหลัง

ศูนย์ศัลยกรรมกระดูกและข้อ โรงพยาบาลรวมใจรักษ์

สำเร็จแพทย์ศาสตร์บัณฑิต วิทยาลัยแพทย์ศาสตร์พระมงกุฎเกล้า (พ.ศ. 2527) และวุฒิบัตรศัลยศาสตร์ออร์โธปีดิกส์ (พ.บ. 2535) มีประสบการณ์ผ่าตัดกระดูกและข้อมากว่า 30 ปี โดยเฉพาะการผ่าตัดกระดูกสันหลังกรณีเสื่อมจากวัย หมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท และอุบัติเหตุ ผ่านการฝึกอบรม AO Advanced Spine Course จาก Nottingham ประเทศอังกฤษ

นัดหมายแพทย์ สอบถามข้อมูล

ปรึกษาทีมแพทย์เฉพาะทางด้านกระดูกและข้อ โรงพยาบาลรวมใจรักษ์ @สุขุมวิท 62
โทรนัดหมายหรือสอบถามข้อมูลเพิ่มเติม Hotline: 1504
คลิกเพื่อดูรายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับศูนย์ศัลยกรรมกระดูกและข้อของเรา

บทความที่เกี่ยวข้อง: ผ่าตัดเพิ่มความสูงด้วยเทคนิค Ilizarov ยืดกระดูกขาได้จริง

*คำเตือน: ข้อมูลนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ความรู้เบื้องต้นเท่านั้น ไม่สามารถทดแทนการวินิจฉัยของแพทย์ได้ หากท่านมีอาการผิดปกติกรุณาปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญทันที